Çalışma Alanlarımız

Hafıza Merkezi, çatışma dönemleri ve otoriter yönetimler boyunca yaşanan hak ihlallerinin açığa çıkarılmasına ve tüm bu süreçlerle geçiş dönemi adaleti perspektifiyle hesaplaşılmasına katkı sunmak amaçlarına yönelik faaliyetlerinde, ilk etapta somut bir ihlal alanı olan “zorla kaybetmeler” üzerine yoğunlaşmaktadır.

Hafıza Merkezi, bu çerçevedeki faaliyetlerini hâlihazırda dört temel çalışma alanı üzerinden yürütmektedir.

  1. Hafıza Çalışmaları Programı: Hakikatlerin ortaya çıkarılmasına yönelik, yaşanan sistematik insan hakkı ihlallerinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde belgelenmesi ve raporlanmasını sağlar.
  2. Hukuk Çalışmaları Programı: Geçmişle hesaplaşmak adına, hak ihlallerine uğramış grupların adalete erişiminin sağlanmasına yönelik hukuki çalışmalar yürütür.
  3. İletişim ve Savunuculuk Programı: Merkezin ürettiği bilginin kamusal dolaşıma sokulması, kamu otoritesi nezdinde savunulması ve sivil toplum aktörlerince benimsenmesine yönelik faaliyetleri koordine eder.
  4. İşbirliği ve Kapasite Geliştirme Programı: Bu program Hafıza Merkezi’nin bilgi toplayıp uzmanlık geliştirmek ve bu bilgiyi işbirliği yoluyla paylaşıp, diğer kuruluşlara destek olmak hedefine tekabül etmektedir.

Bu dört çalışma alanına yönelik daha detaylı bilgileri altta bulabilirsiniz.


Hafıza Çalışmaları Programı

Hafıza Çalışmaları Programı, Hafıza Merkezi‘nin başta zorla kaybetmeler olmak üzere devletin insan hakları ihlallerini açığa çıkarıp belgeleme amacına karşılık gelmektedir. Belgelemenin standartlaşması ve merkezi bir yerde toplanması, ihlallerin araştırmaya dayalı bir biçimde belgelenmesinde önemli bir aşamadır. Bu çerçevede yaptığımız çalışmaların temel hedefleri zorla kaybetmeler konusunun belgelenmesinin standartlaştırılması, bilgilerin merkezi bir yerde toplanması ve eksik kalan noktaların tamamlanmasıdır.

Hafıza Merkezi, bu program kapsamında alan araştırmaları, mağdurlar, aileleri ve tanıklar ile görüşmeler yaparak ağır insan hakları ihlallerine dair belgeleme çalışması yapmaktadır. Merkez, ayrıca medya, geçmişte yayınlanmış ulusal ve uluslararası raporlar, akademik araştırma ve çalışmalar gibi başka kaynaklardan da yararlanarak bilgi toplar.

Mağdurlardan elde edilen bilgiler ve onlarla kurulan ilişkiler Merkez çalışmaları açısından özel öneme sahiptir. Bu nedenle Hafıza Merkezi mağdur grupları ve hak örgütleriyle yaptığı işbirliklerine özel önem verir. Bu program kapsamında yapılan çalışma ve analiz, yapılan belgeleme çalışmasının çok maksatlı kullanılmasına imkan sağlamaktadır. Hafıza ve hafızalaştırma girişimlerinden kamuoyunun ilgisini bu konulara çekme çabalarına, davaları desteklemek insan hakları ihlalleriyle ilgili ileride yapılabilecek araştırmalar için bir kaynakça sunmaya, arşiv oluşturmaktan farklı toplumsal kesimlerin hak ihlallerinden farklı biçimlerde nasıl etkilendiğinin açığa çıkarılmasına kadar çok çeşitli faaliyet, belgeleme çalışmasından neşet eden faaliyetlere örnek gösterilebilir.

Hafıza Merkezi belgeleme girişimlerinin yanı sıra, yaygın olarak görülen devlet ve devletle ilişkili aktörlerin şiddetine maruz kalanların hafızalarını koruma ve yaygınlaştırma amaçlı raporlar da yayımlamaktadır.

Progarmın hedef grupları arasında ağır insan hakkı ihlali mağdurları ve aileleri, suç tanıkları ve kaynak kişiler vardır.

Zorla Kaybedilenler Veritabanı

Belgeleme faaliyeti kapsamında toplanan bu bilgiler, diğer ülke örneklerinde de benzerine rastladığımız bir veritabanı haline getirilmektedir. Bu çalışma “Zorla Kaybedilenler Veritabanı” isimli websitesi üzerinden kamunun bilgisine de sunulmaktadır. Veritabanı, çalışma alanımız doğrultusunda 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra Türkiye’de zorla kaybedilenlerin verilerinin toplanmasını amaçlamaktadır. Veritabanında kaybedilenlerin kişisel bilgileri, kaybedilme tarihi ve yerleri, kaybedilme öyküleri, kayıp olayına ilişkin hukuki veriler ve suçun şüphelileri yer almaktadır.

Programın faaliyetleri

  • Alan araştırması yoluyla veri toplama,
  • Farklı kaynakları analiz ederek veri toplama,
  • Doğrulama,
  • Veritabanı geliştirme, derleme, arşiv oluşturma ve
  • Raporlamadır.

Hukuk Çalışmaları Programı

Bu çalışma alanı, Hafıza Merkezi’nin insan hakkı ihlallerinde cezasızlığı sonlandırma hedefine karşılık gelmektedir. Hafıza Merkezi bu program altında ağır insan hakları ihlallerine -özellikle zorla kaybetmelere- dair hukuki veriler toplamakta ve analiz etmektedir. Program ekibi, mağdurların ve ailelerinin adalet taleplerinin yerine getirilmesi için yapılan hukuki girişim ve yaklaşımları değerlendirir ve sonuç elde edilmesine katkı sağlar.

Hafıza Merkezi faillerin ve siyasi/idari sorumluların hesap vermelerini sağlayabilmek için, tamamlanmış/devam eden soruşturma ve dava dosyalarını inceleyerek sistematik olarak aksayan unsurları tespit eder ve yargının insan haklarını etkili bir biçimde koruyabildiği bir sistemin oluşması için stratejik katkıda bulunur.

Bu kapsamda örnek teşkil edebilecek davaların takip edilmesi, hukuki süreçlerin kamuoyu ile paylaşılması, ihlallerde sorumluluğu bulunan devlet görevlilerinin sorumluluklarının saptanması ve cezalandırılmasını sağlamaya çalışıyoruz.

Programın hedef grupları arasında devlet kurumları, hukukçular ile dava takibi yapan gazeteciler, sivil toplum kuruluşları dahil ilgili kesimler vardır.

Programın faaliyetleri

  • Hukuki veri toplama ve arşivleme,
  • Verileri inceleme, analiz etme, veritabanına işlenebilir hale getirme,
  • Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde görülen ilgili davaların takibi ve analizi,
  • Stratejik dava takibi ve hukuki destek,
  • İnsan hakları ihlallerinden sorumlu devlet görevlilerinin cezalandırılması için yasal-kurumsal çerçevenin araştırılması ve analizi,
  • Araştırma ve veri analizlerine dayanan raporlar hazırlama,
  • Resmi kurumlar nezdinde cezasızlığa son verilmesi için girişimlerde bulunma.

Hukuk Çalışmaları Programının Temel Bulguları


İletişim ve Savunuculuk Programı

Hafıza Merkezi, geçmişte yaşanan insan hakkı ihlalleriyle hesaplaşılmasında mağdurların hakikat ve adalet hakkının karşılanmasına öncelik verir. Bu konuda yaptığı savunuculuğu da mağdur odaklı yapmayı önceler.

Bu, (a) geçmişte yaşanan yaygın insan hakkı ihlallerinin kurumsal seviyede kabulünü savunmak ve (b) mağdurların bastırılmış, anlatımı ve yayılması engellenmiş anlatılarını kamuya duyurmak ve mağdurların belleklerini odak alan kamusal tartışmaları tetiklemek hedeflerine karşılık gelir. Hafıza Merkezi ekibi zorla kaybedilenler üzerine düzenli olarak bilgi toplar ve bu bilgiyi gerek geleneksel medya, gerekse sosyal medya üzerinden kamusal alana sunar. Hafıza Merkezi’nin bu program kapsamındaki girişimleri Merkez’in diğer programlarının bulgularına dayanır. Kuruluş bunun yanı sıra daha geniş kitlelere ulaşabilmek adına sergi, yayın ve belgesel filmler gibi araçlardan yararlanır. Tüm bu araçların ortak noktası, olgusal bulgulara dayanmaları ve mağdurların bakış açısını yansıtmalarıdır.

Programın hedef grupları arasında Türkiye’deki devlet kurumları ve karar mercileri, medya, gençler, genç yetişkinler, genç insan hakları örgütleri ve üniversite öğrencileri, toplumun farklı kesimleri vardır.

Gençlik Çalışmaları

Gençlik Çalışmaları, hakikatleri daha geniş kamuoyu ile paylaşmak hedefi çerçevesinde, mağdur haklarına karşı duyarlı, sorumluluk sahibi bir nesil yetişmesine katkıda bulunmayı gözetir. Hafıza Merkezi toplumsal yüzleşme ve barışa giden en etkili yolun gençlere açık ve eleştirel eğitim imkanları sağlayıp, onları toplumsal ve siyasi meselelere dâhil olmaya teşvik etmek olduğuna inanır. Bu nedenle de çoğunluğu üniversite öğrencisi olan genç ve genç yetişkinlere yönelik etkinlikler düzenlemeyi hedefler.

Programın faaliyetleri

  • Özelde zorla kaybetmeler, genelde geçiş dönemi adaleti üzerine çeşitli haber içerikleri oluşturup yaymak,
  • İletişim araçlarının yaratıcı bir şekilde kullanılmasıyla hakikatlerin topluma anlatılması,
  • Kitapların yayımlanması,
  • Kültürel amaçlı kurumlarla işbirliği içinde sergiler düzenlenmesi,
  • Belgesel filmler üretilmesi,
  • Sanatsal projeler için fon yaratılması,
  • İnsan hakları, geçiş dönemi adaleti ve geçmişle yüzleşme konularında eğitim programları,
  • Gençlik projelerine destek,
  • Gençlerin toplumsal ve siyasi tutumlarına dair araştırma ve analiz.

İşbirliği ve Kapasite Geliştirme Programı

Bu program Hafıza Merkezi’nin bilgi toplayıp uzmanlık geliştirmek ve bu bilgiyi işbirliği yoluyla paylaşıp, diğer kuruluşlara destek olmak hedefine tekabül etmektedir. Hafıza Merkezi arzulanan/talep edilen toplumsal değişimin ancak farklı kuruluşların bir arada çalışıp, bilgi alışverişinde bulundukları şeffaf bir süreçle gerçekleşebileceğine inanır. Bu yüzden Hafıza Merkezi geçiş dönemi adaleti alanında uluslararası deneyim, tarihsel diyalog, geçmişle yüzleşme ve demokratikleşme gibi konularda bilgi toplar, ulusal ve uluslararası faaliyetlerde ve bilgi alışverişinde bulunur.

Bu kaynaklarla Türkiye’deki sivil toplum çalışmalarını somut bilgi ve araçlara dayandırmaya teşvik eder. Hafıza Merkezi aynı zamanda benzer alanlarda çalışan diğer kuruluşları, özellikle de adalet arayışındaki mağdur/hak ihlaline uğramış grupları destekler.

Programın hedef grupları arasında Türkiye ve yurt dışındaki insan hakları örgütleri, alanda çalışan uzmanlar, hak ihlaline uğramış gruplar vardır.

Programın faaliyetleri

  • Hafıza Merkezi çalışma alanı ile ilgili uluslararası kaynakların Türkiye kamuoyuna kazandırılması,
  • Uluslararası kuruluşlarla çalışma ilişkisi ve ortaklıklar geliştirmek,
  • Bölgesel/ulus aşırı tematik ağlar kurmak, koordine etmek, bu tür ağlara katılmak,
  • Yerel örgütlere mali ve organizasyonel destek vermek,
  • Konferans, toplantı, sempozyum ve atölyeler düzenlemek.