Zamanaşımı ile İlgili Tavsiye ve Öneriler

 

Aralarında Hafıza Merkezi’nin de bulunduğu insan hakları kurumları, alanda çalışan akademisyenler ve hak savunucuları dünyada ve Türkiye’de ağır insan hakları ihlalleriyle yüzleşmek, zamanaşımı ve cezasızlık sorununu ortadan kaldırmak için çeşitli tavsiyede bulunuyor. Aynı zamanda yasal düzenlemelerde de devletlere yüklenen ödevler sıralanıyor. [1] [2]

Ağır insan hakları ihlallerinin etkili bir şekilde soruşturulması, hakikatin ortaya çıkarılması, mağrurlar için giderim ve onarım programları oluşturulması, suç işleyen devlet görevlilerinin cezalandırılması ve tekrarın önlenmesi bu tavsiyelerin en önemlilerinden bazıları.

Zamanaşımı sürelerinin uluslararası hukuka uygun olarak düzenlenmesi, kaldırılması veya uzatılması da aynı şekilde önemli tavsiyeler arasında. Çünkü suç işleyenlerin cezasız kalmasını önlemek, mağdurların adalet arayışını desteklemek ve insan hakları ihlallerinin soruşturulmasını ve yargılanmasını mümkün kılmak devletlerin en temel sorumluluğu.

Dünyada birçok ülke, ağır insan hakları ihlalleri ile ilgili hakikatleri ortaya çıkarmak için araştırma komisyonları kurulmasını önermektedir. Bu tür mekanizmalar, zamanaşımı sürelerinin dolmasına rağmen, ihlaller ile ilgili hakikatleri belirleyebilir, sorumluları tespit edebilir ve adaletin sağlanmasına katkıda bulunabilir.

Kurumsal reformlar yapılması, ağır insan hakları ihlalleri ve insanlığa karşı suçlarla ilgili yasal boşlukların doldurulması da son derece önemlidir. Bu bağlamda Türkiye’de zorla kaybetme suçu yasada insanlığa karşı suç kapsamına alınmalı,geçmişte işlenen insanlığa karşı suçlarla ilgili uluslararası standartlara uygun zamanaşımı düzenlemeleri yapılmalı, özetle, tüm kanuni düzenlemeler cezasızlığı ve suçların tekrarını önleyecek şekilde yeniden yapılandırılmalıdır.[3]

Cezasızlığın en önemli sebeplerinden birinin yargının mağdurları değil ihlallere karışan kamu görevlileri koruyan tutumu olduğu dikkate alınarak yargının hak ve özgürlüklerden yana bir pratik geliştirmesini sağlayacak her türlü yasal ve uygulama önlemleri alınmalıdır. BM ve Avrupa Konseyi’nin yargı ile ilgili organları bu bağlamda yargıya bağımsızlık ve tarafsızlık sağlayan düzenlemelere özel olarak işaret etmekte, insan hakları eğitimi ve farkındalık çalışmalarının önemini vurgulamaktadır.[4] [5]


[1] Tavsiyeler için yayınlarımızın ‘Sonuç ve Öneriler’ bölümlerine bakılabilir: https://hakikatadalethafiza.org/kaynak_tipi/yayinlarimiz/.

[2] Altıparmak, K. Zaman ve Aşımı: Ağır İnsan Hakları İhlallerinin Kılıfını Kaldırmak, 2016, https://ihop.org.tr/zaman-ve-asimi-agir-insan-haklari-ihlallerinin-kilifini-kaldirmak/

[3] Uluslararası Hukukçular Komisyonu (ICJ), Türkiye’nin Yargı Reformu Stratejisi ve Yargı Bağımsızlığı, https://ihop.org.tr/wp-content/uploads/2021/03/yargi-bağimsizliği.pdf.

[4] Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu, Yargı Sisteminin Bağımsızlığı – Bölüm 1: Hakimlerin Bağımsızlığı, (CDL-AD(2010)004), 2010, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)004-tur.

[5] BM Yargıçların ve Avukatların Bağımsızlığı Özel Raportörü’nün sayfasını incelemek için, bkz. https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-independence-of-judges-and-lawyers.