Hafıza Merkezi olarak 12 Eylül 1980 askeri darbesinden bu yana Türkiye'de zorla kaybedilenlerin verilerini toplamak amacıyla oluşturduğumuz Zorla Kaybedilenler Veritabanı, kapsamlı bir güncelleme çalışmasının ardından yeniden erişime açıldı.

Veritabanı hakkında

İlk olarak 2015 yılında kamuya açılan Zorla Kaybedilenler Veritabanı; zorla kaybetme olgusunun yapısını ve suçun örüntülerini açığa çıkarmak, açılan az sayıda soruşturma ve davadaki cezasızlık mekanizmalarını belgelemek, dönemin siyasi sorumlularının isimlerini unutmamak ve kaybedilen kişilerin hikayelerini kayıt altına almak amacıyla oluşturuldu. Kayıp yakınlarıyla gerçekleştirilen derinlemesine görüşmeler ile farklı veri kaynaklarından derlenen ve çapraz doğrulamayla teyit edilen bilgilere dayanan veritabanı, her bir profilde kaybetme olayının özeti, kaybedilen kişiye dair kişisel bilgiler, aile yakınlarının aktarımları ve varsa ilgili hukuki süreç bilgilerini barındırmaktadır.

Veritabanı bugün itibarıyla 500 zorla kaybedilen kişinin profilini içermektedir. 

Bu 500 kişinin yalnızca 84'ü hakkında Türkiye'de dava açılabilmiş, ceza verilenler ise yalnızca 3 kişiyle sınırlı kalmıştır. AİHM'de davası görülen 124 kayıp için mahkeme 110 yaşam hakkı ihlali kararı,12 dostane çözüm kararı vermiştir. 

Güncelleme çalışması

Veritabanı, 2018 yılından bu yana güncelleme çalışmaları nedeniyle erişime kapalıydı. 2023 yılında Yasemin Soydan ve Xemgîn Yusuf Görücü tarafından yürütülen çalışma doğrultusunda, veritabanındaki kişilerin zorla kaybedilmelerine ilişkin hukuki süreçlerin hangi aşamada oldukları tespit edilerek hukuk süreç özetleri güncellendi.

Bu kapsamda, Batman, Diyarbakır,Hakkari, Mardin ve Şırnak olmak üzere toplam 5 il ve 15 ilçede saha çalışması yürütüldü. Cumhuriyet Başsavcılıklarında fiziki dosya incelemeleri yapıldı, baro avukatları ve insan hakları örgütü temsilcileriyle yüz yüze görüşmeler yapıldı. Toplamda 52 dosya incelenerek 205 kişinin soruşturma süreçlerine ilişkin veriler güncellendi.

Bulgular ne gösteriyor? 

Güncellenen bulgular, 2023 yılı itibarıyla zorla kaybetmelere ilişkin dosyaların büyük çoğunluğunda yıllardır etkin soruşturma yürütülmediğini ortaya koymakta; dosyalarda zamanaşımı veya delil yetersizliği gerekçesiyle takipsizlik kararları verilmektedir. Hâlâ açık olan dosyaların önemli bir bölümünde ise daimi arama kararı verilerek dosyalar zamanaşımı bürolarına gönderilmiş; bu dosyalar da yakın vadede zamanaşımı nedeniyle kapatılma tehdidiyle karşı karşıyadır.

Güncelleme sürecinde karşılaşılan zorluklar da bu tablonun ayrılmaz bir parçasıdır: Eski tarihli dosyalara fiziken erişimin güçlüğü, UYAP kayıtlarındaki hatalar, dosyaların farklı savcılıklar arasında defalarca el değiştirmiş olması ve bazı savcılıkların avukatların dosya inceleme taleplerini keyfi biçimde reddetmesi, soruşturmaların takibini zorlaştırmaya devam etmektedir.

Güncellenen hukuki süreç bilgileri uluslararası mekanizmalarla da paylaşılmış; çalışmanın ilk çıktıları Eylül 2023'te Cenevre'de BM İnsan Hakları Konseyi 54. oturumu yan etkinliğinde ve BM Zorla ya da İrade Dışı Kaybetmeler Hakkında Çalışma Grubu toplantısında sunulmuştur.

Veritabanına erişmek için:zorlakaybetmeler.org